ئه‌لبێرت ئه‌نشتاین
01/11/2012
ئه‌لبێرت ئه‌نشتاین (له‌دایكبوون ١٨٧٩ ـ كۆچی دوایی ١٩٥٥)، زانای به‌ناوبانگی بواری فیزیاو گه‌لێكی تر له‌بواره‌كانی زانست، خه‌ڵكی ئه‌ڵمانیا بوو. گرینگترین به‌رهه‌می تیئۆریای په‌یوه‌ندی بوو. ئه‌نشتاین خه‌ڵكی ئه‌ڵمانیا بوو، به‌ڵام له‌به‌ر دۆخی تایبه‌تی ئه‌ڵمانیا له‌و سه‌رده‌مه‌، رووی‌ له‌ئه‌مریكا كردو تاكۆتایی ژیانی له‌وێ‌ مایه‌وه‌.
پێناسه‌ فیزیك یان فیزیا (به‌ئینگلیزی: physics) یه‌كێكه‌ له‌و زانستانه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵێ‌ زانای گه‌وره‌و به‌ناوبانگی تێدا هه‌ڵكه‌وتووه‌و ده‌ستی باڵایان له‌م زانسته‌دا هه‌بووه‌. یه‌كێك له‌و زانایانه‌ی ڕۆڵێكی زۆر به‌رچاوی هه‌بوو له‌زانستی ناوبراودا ئه‌نشتاین بوو. جگه‌ له‌زانستی ناوبراو، له‌‌زۆر بواره‌كانی تری زانستدا ده‌ستی باڵای هه‌بوو.
گرنگترین بیردۆزه‌كانی زانستی فیزیا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می ئه‌نشتاین‌و ئه‌نشتاین خۆی. وه‌ك بیردۆزی به‌شی یاسای یه‌كسانیی وزه‌و بارستایی‌و...هتد كاریكردووه‌.
بچووكترین شت كه‌ ئه‌نشتاین وه‌‌بیری بێته‌وه‌، ئه‌وه‌بوو كه‌‌ باوك‌و باپیرانی له‌شاره‌ بچووكه‌كانی ئه‌ڵمانیا ده‌ژیان. هه‌موویان له‌ئاستێكی مامناوه‌ندیدا بوون، هیچ كامێكیان وا به‌هره‌دار نه‌بوون‌و بیریان به‌مشێوه‌یه‌ی ئه‌نشتاین تیژ نه‌بوو كه‌ خه‌ڵك هه‌ستیان پێبكات.
ئه‌نشتاین له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت "ئه‌و بارودۆخه‌ی كه‌ ئه‌وان تیای ده‌ژیان زۆر ناخۆش‌و قورس بووه‌‌و هیچ ده‌رگایه‌كیان بۆ نه‌كراوه‌ته‌وه‌ بۆ دیاربوون‌و ده‌رچوون، ئه‌مه‌ش بارودۆخی هه‌موو جووله‌كه‌‌یه‌ك بوو له‌وكاته‌دا".
ئاینشتاین له‌١٤ی مارسی ساڵی ١٨٧٩ له‌شاری ئۆڵم كه‌ شارێكی بچووكی ئه‌ڵمانیایه‌ له‌دایكبووه‌. واش ڕێكه‌وتووه‌ كه‌ دایك‌و باوكی جووله‌كه‌‌بن. دوای له‌دایكبوونی، به‌ساڵێك بنه‌ماڵه‌كه‌یان گواسترایه‌وه‌ بۆ شاری میوونیخ. دوای ساڵێكی تر خوشكێكی بوو به‌ناوی (فكانا). هارمان ئه‌نشتاین (باوكی ئه‌لبێرت)، خاوه‌نی كارگه‌یه‌كی كاره‌بایی بوو.
هه‌روه‌ها خۆیی‌و براكه‌ی (كه‌ له‌گه‌ڵی ده‌ژیا)، پێكه‌وه‌ چاودێرییان له‌كارگه‌كه‌ ده‌كرد. دایكی ئه‌لبێرت (پولین كوخ) یه‌كێكبوو له‌ئه‌ویندارانی مۆسیقا.
له‌خوێندنگه‌ له‌خوێندنگه‌،‌ ئه‌لبێرت، ته‌نها قوتابییه‌ك بوو كه‌ جووله‌كه‌‌ بێت، له‌نێوان هه‌موو قوتابیه‌كانی تر كه‌ كاتۆلیك بوون. ئه‌لبێرت زیاتر حه‌زی له‌زانسته‌ سروشتییه‌كان بوو. دوای ته‌واوكردنی خوێندن، بووه‌ مامۆستا له‌زانكۆیه‌كی ئه‌ڵمانیا، پێشئه‌وه‌ی كۆچ بكات بۆ ئه‌مریكاو له‌ده‌ست نازییه‌كان ڕزگاری بێت، له‌ساڵی ١٩٣٣دا
.
بۆمبی ئه‌تۆمی له‌ساڵی ١٩٠٧دا یاسای یه‌كسانیی وزه‌‌و بارستایی دۆزییه‌وه‌. یاساكه‌ ده‌ڵێت: وزه‌ = بارستایی * دووجای خێرایی ڕووناكی. به‌پێی ئه‌م یاسایه‌ ده‌توانرێت چه‌ندێتی وزه‌‌ی جیاكراوه‌ی ناو ناوكی یۆرانیۆم بدۆزرێته‌وه‌ به‌زانینی بارستاییه‌كه‌یی‌و له‌سه‌ر ئه‌م بنچینه‌یه‌ش بۆمبی ناوه‌كی‌و هه‌روه‌ها بۆمبی ئه‌تۆمی دروستكران.
ئه‌لبێرت خاوه‌نی هه‌ردوو تیئۆریای به‌شیی تایبه‌تی كه‌ بڵاوكرایه‌وه‌ له‌ساڵی ١٩٠٥، هه‌روه‌ها تیئۆریای به‌شیی گشتی، ئه‌میشیان له‌ساڵی ١٩١٥دا بڵاوكرایه‌وه‌، كه‌ هه‌ردووكیان له‌به‌رزترین ئاستی ئاڵۆزیدان.
ئه‌نشتاین بیردۆزی له‌زۆر بواره‌كانی بیركاری‌و فیزیك‌و فه‌له‌ك‌و هه‌روه‌ها زۆر بیروبۆچوونی كۆكردووه‌ته‌وه‌ له‌هه‌ریه‌كه‌ له‌كات‌و شوێن‌و ڕووناكی‌و هێزی كێشكردن
.
یه‌كێك له‌دۆزه‌ره‌وه‌كانی دیارده‌ی كاره‌بایی، ئه‌ویش دیارده‌ی چوونه‌ده‌ره‌وه‌ یان ده‌رپه‌ڕینی ئه‌لیكترۆنه‌كان له‌سه‌ر ڕووی كانزا‌وه‌ له‌ئه‌نجامی به‌ركه‌وتنی تیشكێك كه‌ له‌ره‌یه‌كی گونجاوی هه‌بێت له‌گه‌ڵی. سه‌لماندی كه‌ تیشك له‌وكاته‌دا وه‌ك ته‌ن (Particle) هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات.
ئه‌نشتاین لێكۆڵینه‌وه‌ی زۆری هه‌یه‌؛ گرینگترینیان مانای ڕێژه‌ییه‌‌ بڵاوكراوه‌ی ساڵی ١٩٢٣یه‌، په‌رتووكی (نباه‌ الكون) ئه‌میشیان هی ساڵی (١٩٣٢)ه‌.
ئه‌م كه‌ڵه‌پیاوه‌ له‌ساڵی ١٩٥٥، له‌شاری برینكون، له‌ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا، كۆچی دوایی كرد.
ژماره‌ی بینین‌ : 3616
زیاتر ...
بیخوێنەوە زۆر بە قوەتە ...
ژماره‌ی بینین : 86
زانـــیــــاریی ...
ژماره‌ی بینین : 78
  عه‌باس محه‌مه‌د
Scroll